Wil je meer informatie over een specifieke opleiding of training? Of de mogelijkheden voor maatwerk bespreken?
Wat is duurzaam inkopen?
Bij duurzaam inkopen neem je naast prijs en kwaliteit ook de impact op mens, milieu en maatschappij mee in je inkoopbeslissingen. Denk bijvoorbeeld aan CO₂-uitstoot, circulariteit, grondstoffengebruik, arbeidsomstandigheden en sociale doelstellingen. Deze aspecten kunnen gedurende het hele inkoopproces worden meegenomen: van behoeftebepaling en leveranciersselectie tot gunning, contractafspraken en contractmanagement.
1. Klimaat
Bij het thema klimaat staat het beperken van klimaatverandering centraal. Via inkoop kun je bijvoorbeeld sturen op vermindering van broeikasgasemissies en kiezen voor oplossingen met een lagere klimaatimpact.
2. Circulariteit
Circulair inkopen is gericht op het verminderen van het gebruik van primaire grondstoffen en het zo lang mogelijk behouden van de waarde van producten en materialen. Denk aan levensduurverlenging, hergebruik, reparatie en recycling.
Wil je weten hoe je circulariteit vertaalt naar concrete inkoopbeslissingen? Lees dan ons artikel over circulair inkopen, met praktische stappen en voorbeelden voor publieke en private organisaties.
3. Ketenverantwoordelijkheid
Producten en diensten kunnen afkomstig zijn uit complexe internationale ketens. Ketenverantwoordelijkheid draait om het voorkomen en aanpakken van negatieve effecten op onder andere mensenrechten, arbeidsomstandigheden en milieu. Gepaste zorgvuldigheid, ook wel due diligence genoemd, speelt hierbij een belangrijke rol.
4. Diversiteit en inclusie
Inkoop kan worden gebruikt om gelijke kansen, diversiteit en inclusie te stimuleren. Organisaties kunnen bij hun keuzes bijvoorbeeld aandacht besteden aan een inclusieve samenwerking en toegankelijkheid.
5. Social return
Social return richt zich op het creëren van werk- en ontwikkelkansen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Bij opdrachten kan een opdrachtgever afspraken maken over de maatschappelijke bijdrage die een leverancier op dit gebied levert.
6. Milieu en biodiversiteit
Dit thema richt zich op het voorkomen en verminderen van negatieve effecten op het milieu en de natuur. Denk bijvoorbeeld aan vervuiling, schadelijke stoffen en verlies van biodiversiteit.
Deze thema's laten zien dat duurzaam inkopen breder is dan uitsluitend milieuvriendelijk inkopen. Het gaat om de maatschappelijke impact van de volledige inkoopkeuze.
Wat is het verschil tussen duurzaam inkopen en maatschappelijk verantwoord inkopen?
Duurzaam inkopen en maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) liggen dicht bij elkaar. Bij duurzaam inkopen ligt de nadruk op het meenemen van duurzame en maatschappelijke effecten in inkoopbeslissingen. MVI benadert dit breder en verbindt inkoop aan verschillende maatschappelijke doelstellingen, zoals klimaat, circulariteit, ketenverantwoordelijkheid, diversiteit en inclusie, social return en milieu en biodiversiteit.
Binnen de publieke sector wordt tegenwoordig gesproken over Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI). Daarbij gaat het niet alleen om de uitvoering van de inkoop, maar ook om de manier waarop een organisatie haar maatschappelijke ambities vertaalt naar opdrachten en het volledige inkoopproces.
Wil je MVOI structureel toepassen binnen een publieke organisatie? Lees dan hoe je met een MVOI-actieplan maatschappelijke ambities vertaalt naar concrete acties, verantwoordelijkheden en meetbare resultaten.
Wanneer is een inkoop duurzaam?
Een inkoop wordt duurzamer wanneer relevante duurzaamheidsaspecten daadwerkelijk worden meegenomen in het inkoopproces en uiteindelijk invloed hebben op de gekozen oplossing, leverancier of uitvoering van de opdracht. Alleen aangeven dat duurzaamheid belangrijk is, is daarom niet voldoende. Duurzaamheidsambities moeten worden vertaald naar concrete keuzes. Afhankelijk van de opdracht kunnen bijvoorbeeld eisen, selectiecriteria, gunningscriteria of contractafspraken worden gebruikt.
Welke duurzaamheidsaspecten relevant zijn, verschilt per inkoop. Bij ICT-apparatuur kunnen grondstoffengebruik, levensduur en omstandigheden in internationale productieketens bijvoorbeeld zwaar wegen. Bij vervoer kan juist de uitstoot tijdens de gebruiksfase belangrijk zijn.
Hoe koop je duurzaam in?
Duurzaam inkopen begint daarom al vóór het opstellen van eisen of het selecteren van een leverancier.
Stap 1: bepaal de behoefte
Vraag eerst wat de organisatie daadwerkelijk nodig heeft. Kan de behoefte bijvoorbeeld anders worden ingevuld, kan een bestaand product langer worden gebruikt of is aanschaf überhaupt noodzakelijk?
Stap 2: bepaal waar de grootste impact ligt
Onderzoek welke duurzaamheidsrisico's en -kansen relevant zijn voor de betreffende productgroep of dienst. Kies vervolgens de MVOI-thema's waarop de organisatie daadwerkelijk impact kan maken.
Stap 3: vertaal ambities naar concrete criteria
Maak duurzaamheidsdoelstellingen toetsbaar. Bepaal bijvoorbeeld welke milieuprestaties, sociale voorwaarden of circulaire eigenschappen relevant zijn voor de opdracht en hoe leveranciers kunnen aantonen dat zij hieraan voldoen.
Bij de inkoop van kantoormeubilair kun je bijvoorbeeld eisen stellen aan de repareerbaarheid van producten of afspraken maken over het terugnemen en hergebruiken van meubels. Bij een vervoersopdracht kan de uitstoot tijdens de uitvoering een belangrijk aandachtspunt zijn. Afhankelijk van de opdracht kun je duurzaamheidsambities verwerken in technische specificaties, geschiktheidseisen, gunningscriteria of contractvoorwaarden. Bij aanbestedingen moeten deze passen binnen de toepasselijke aanbestedingsregels.
Voor overheidsinkopers is de MVI-criteriatool een hulpmiddel. Deze biedt criteria voor verschillende productgroepen en MVOI-thema's die je kunt beoordelen op toepasbaarheid binnen de eigen opdracht.
Wil je weten hoe je duurzaamheidsambities omzet in concrete eisen, gunningscriteria en contractvoorwaarden? Lees dan ons artikel over duurzaamheidscriteria bij inkopen en aanbesteden, inclusief praktische voorbeelden en aandachtspunten voor publieke en private inkopers.
Stap 4: kijk verder dan de aanschafprijs
De goedkoopste aanschaf is niet automatisch de voordeligste keuze over de gehele gebruiksduur. Levensduur, onderhoud, energie- en grondstoffengebruik en mogelijkheden voor hergebruik kunnen daarom onderdeel zijn van de afweging.
Stap 5: borg duurzaamheid in het contract
Duurzaam inkopen stopt niet bij de keuze voor een leverancier. Leg vast welke duurzaamheidsafspraken gelden, wie verantwoordelijk is voor de uitvoering en hoe de resultaten worden gevolgd.
Bij een vervoerscontract kun je bijvoorbeeld afspraken maken over het rapporteren van uitstoot. Bij de inkoop van meubilair kun je vastleggen hoeveel producten worden hergebruikt of teruggenomen. Kies indicatoren die passen bij de opdracht en waarvoor betrouwbare informatie beschikbaar is.
Bespreek de voortgang tijdens contractevaluaties en stuur bij wanneer afspraken niet worden nagekomen. Contractmanagement helpt om duurzaamheidsdoelstellingen ook tijdens de uitvoering te bewaken.
Praktijkvoorbeeld: duurzaam inkopen van kantoormeubilair
Stel dat een organisatie haar kantoor opnieuw wil inrichten. In plaats van direct nieuw meubilair aan te schaffen, onderzoekt de inkoper eerst welke bestaande meubels opnieuw gebruikt of gerepareerd kunnen worden. Voor de producten die alsnog nodig zijn, worden duurzaamheidseisen opgesteld. Denk aan een lange levensduur, mogelijkheden voor reparatie en afspraken over terugname aan het einde van de gebruiksperiode.
Bij het vergelijken van leveranciers kijkt de organisatie niet uitsluitend naar de aanschafprijs, maar ook naar onderhoud, levensduur en de mogelijkheden voor hergebruik. Na het afsluiten van het contract wordt gevolgd of de leverancier de gemaakte afspraken nakomt, bijvoorbeeld over reparaties en het terugnemen van meubels.
Dit fictieve voorbeeld laat zien dat duurzaam inkopen niet draait om één afzonderlijk criterium. De grootste impact kan juist ontstaan door al bij de behoeftebepaling andere keuzes te maken en deze tijdens de uitvoering te bewaken.
Wat is duurzaam inkoopbeleid?
Met een duurzaam inkoopbeleid legt een organisatie vast hoe duurzaamheid structureel wordt meegenomen in inkoopbeslissingen. Daarmee voorkom je dat duurzaam inkopen afhankelijk wordt van één individuele inkoper of één afzonderlijk inkooptraject.
Een duurzaam inkoopbeleid kan bijvoorbeeld beschrijven welke maatschappelijke doelen prioriteit krijgen, bij welke productgroepen de grootste impact ligt, welke criteria worden toegepast en hoe resultaten worden gemeten. De stap van losse duurzame inkopen naar structureel beleid is belangrijk: duurzaamheid wordt dan onderdeel van de manier waarop de organisatie vormgeeft.
Wat is de rol van de overheid bij duurzaam inkopen?
De overheid heeft een bijzondere positie omdat zij haar inkoopvolume kan inzetten om maatschappelijke veranderingen te stimuleren. Overheidsorganisaties kunnen via hun opdrachten bijvoorbeeld vraag creëren naar circulaire producten, oplossingen met minder CO₂-uitstoot of leveranciers die bijdragen aan sociale doelstellingen. Voor publieke opdrachtgevers wordt hiervoor de term Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI) gebruikt.
Duurzaam inkopen in de private sector
Ook commerciële organisaties kunnen duurzaamheidsdoelstellingen opnemen in hun inkoopbeleid en leveranciersafspraken. Zij kunnen bijvoorbeeld sturen op energieverbruik, grondstoffengebruik, arbeidsomstandigheden in de keten of de levensduur van producten. Een belangrijk verschil is het juridische kader. Publieke opdrachtgevers moeten bij aanbestedingen rekening houden met de toepasselijke aanbestedingsregels. Private organisaties hebben doorgaans meer vrijheid om hun leveranciersselectie en inkoopvoorwaarden vorm te geven, binnen de wetgeving en contractuele verplichtingen die voor hen gelden.
Voor beide sectoren geldt dat duurzaamheidsambities pas praktisch betekenis krijgen wanneer ze worden vertaald naar concrete inkoopbeslissingen en afspraken met leveranciers.
Welke richtlijnen zijn er voor duurzaam inkopen?
Er bestaat niet één universele richtlijn die bepaalt wanneer iedere inkoop duurzaam is. Welke kaders relevant zijn, hangt onder andere af van de organisatie, sector en het type inkoop. Een belangrijke internationale richtlijn is ISO 20400:2017 Sustainable Procurement. Deze internationale norm biedt organisaties richtlijnen voor het integreren van duurzaamheid in inkoop. ISO 20400 kan door organisaties van verschillende typen en omvang worden gebruikt en sluit aan op de principes van maatschappelijke verantwoordelijkheid uit ISO 26000.
Voor Nederlandse publieke organisaties zijn daarnaast de instrumenten en richtlijnen rondom MVOI relevant. De MVI-criteriatool helpt bijvoorbeeld om duurzaamheidsambities te vertalen naar concrete criteria voor productgroepen. Het belangrijkste is uiteindelijk niet alleen welke richtlijn een organisatie gebruikt, maar vooral hoe duurzaamheidsdoelstellingen worden vertaald naar concrete beslissingen gedurende het volledige proces.
Duurzaam inkopen in de praktijk brengen
Duurzaam inkopen vraagt om kennis van maatschappelijke thema's én de vaardigheid om deze te vertalen naar passende inkoopinstrumenten. Van het bepalen van relevante criteria tot het beoordelen van leveranciers en het bewaken van contractafspraken: in iedere fase maakt de inkoper keuzes die invloed hebben op het resultaat.
Door duurzaamheidsdoelstellingen te verbinden aan het inkoopbeleid en de dagelijkse uitvoering, kunnen organisaties structureel werken aan een meer verantwoorde inkooppraktijk.


